هر آنچه باید درباره‌ی بیماری‌های قارچی گلخانه بدانید

بیماری‌های قارچی گلخانه از شایع‌ترین علل آسیب به ریشه در محصولات گلخانه‌ای هستند. بررسی دقیق نوع بیماری قارچی گیاهان، هم در مدیریت مشکل کنونی و هم در جلوگیری از هجوم‌های آینده بسیار مهم است.
در گلخانه‌ها، عوامل بیماری‌های قارچی در بقایای گیاهی تکثیر می‌شوند و می‌توانند از طریق دست‌ها، ابزارها، گلدان‌ها و نشاهای آلوده به محیط کشت وارد شوند.
همچنین به پشه‌های قارچی و مگس‌های ساحلی می‌توان به عنوان یکی دیگر از ناقلین بیماری‌های ریشه‌زا اشاره کرد.
در این مقاله به بررسی دقیق قارچ‌های گلخانه‌ای، مهم‌ترین آن‌ها و نکات کلیدی برای جلوگیری از شیوع آن‌ها می‌پردازیم.

بررسی کامل بیماری‌های قارچی در گلخانه

قارچ‌های گلخانه‌ای برخلاف گیاهان، کلروفیل ندارند و نمی‌توانند برای خودشان غذا بسازند؛ بنابراین با نفوذ به بافت گیاه، مواد مغذی آن را می‌ربایند و باعث تخریب سلول‌ها می‌شوند. این تهاجم معمولاً با نشستن ذرات بسیار ریزی به نام «هاگ» آغاز می‌شود که توسط باد یا قطرات باران روی بدنه‌ی گیاه قرار می‌گیرند.
هاگ‌ها در شرایط رطوبتی مناسب، مانند بذری کوچک جوانه می‌زنند و رشته‌های باریک و نخ‌مانندی به نام «هیف» را به وجود می‌آورند.
این رشته‌ها مانند ارتشی نفوذناپذیر، به دنبال راهی برای ورود به قلعه‌ی گیاه می‌گردند؛ آن‌ها یا از منافذ تنفسی طبیعی برگ‌ها وارد می‌شوند و یا با ترشح آنزیم‌های قدرتمند، دیواره‌ی سخت سلولی را ذوب کرده و مستقیماً به درون بافت‌ها نفوذ می‌کنند.
قارچ‌ گلخانه‌ای به دو دسته نکروتروف (Necrotrophs) و بیوتروف (Biotrophs) تقسیم می‌شود.

• نکروتروف (مثل بوتریتیس): اول سلول رو کشته (با سموم)، و سپس آن را می‌خورد.
• بیوتروف (مثل سفیدک): از سلول زنده تغذیه می‌کند.

شایع‌ترین انواع بیماری‌های قارچی گلخانه‌ای

بیماری قارچی گیاهان را در معرض خطر کاهش عملکرد و تولید با کیفیت پایین قرار می‌دهد. همچنین برای مقابله با آفات گلخانه به مصرف انرژی بیشتری نیاز است که هزینه‌ی اقتصادی و زیست‌محیطی بالایی دارد.

بیماری قارچی کپک خاکستری (بوتریتیس)

این قارچ از بیماری‌های قارچی گلخانه رایج به حساب می‌آید بوتریتیس یکی از شایع‌ترین مشکلات مرتبط با رطوبت است. بیش از ۲۰۰ گونه قارچ بوتریتیس وجود دارد که باعث کپک خاکستری می‌شوند. این بیماری تقریباً هر نوع محصول گلخانه‌ای را تحت تأثیر قرار می‌دهد و با کاهش ناگهانی رطوبت همراه با افزایش دما، شیوع پیدا می‌کند.
این اتفاق بیشتر در اوایل صبح رخ می‌دهد. معمولاً عفونت بوتریتیس تنها پس از دو یا سه هفته قابل مشاهده است. اگر عفونت با چشم دیده شود، به احتمال زیاد کپک قبلاً به گیاه نفوذ کرده است. عفونت‌های بوتریتیس در گل‌ها در ابتدا قابل مشاهده نیستند. بافتی که در نزدیکی محل عفونت قهوه‌ای و مرطوب به نظر می‌رسد، یکی از اولین علائمی است که نشان‌دهنده‌ی حمله‌ی احتمالی بوتریتیس است.
لکه‌های رنگ روشن‌تر روی گل‌ها، با حلقه‌ای قهوه‌ای تیره در اطراف آن‌ها نیز می‌تواند نشان‌دهنده‌ی عفونت کپک باشد. دمای مطلوب برای رشد قارچ بوتریتیس حدود ۲۴ درجه سانتی‌گراد است، اما می‌تواند دمای نزدیک به ۰ درجه سانتی‌گراد را نیز تحمل کند. با این حال، آنچه مهم‌تر است رطوبت است. اگر سطح رطوبت بالا باشد، بوتریتیس می‌تواند در طیف وسیعی از دماها حمله کند.

بیماری قارچی سفیدک پودری در گیاهان گلخانه‌ای

سفیدک پودری از رایج‌ترین بیماری‌های قارچی گلخانه است که به صورت لکه‌های سفید و پودری از هاگ‌ها روی سطوح بالایی و پایینی برگ‌ها و همچنین روی ساقه‌ها ظاهر می‌شود و معمولاً بیشتر برگ‌های پایینی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. عفونت‌های ناشی از این قارچ گلخانه در بهار و پاییز به دلیل نوسانات دمایی بیشتر بین روز و شب که باعث افزایش رطوبت نسبی (به‌ویژه در شب) می‌شود، شایع‌تر است.
برخلاف سایر مشکلات مرتبط با رطوبت و بیماری‌های برگی، سفیدک پودری برای رشد به آب روی برگ‌ها نیازی ندارد. چیزی که باعث ایجاد آن می‌شود، نوسان سطح رطوبت است. رطوبت بالای گلخانه در شب باعث تشکیل هاگ‌ها می‌شود، در حالی که رطوبت پایین روز باعث پراکندگی آن‌ها می‌شود.

بیماری قارچی آلترناریا و علائم آن در گلخانه

شایع‌ترین علامت این نوع بیماری‌ قارچی گلخانه‌ای لکه‌های دایره‌ای‌شکل و هدف‌مانند روی برگ‌ها است. این لکه‌ها می‌توانند زرد، قهوه‌ای تیره یا سیاه باشند و ممکن است در تمام قسمت‌های گیاه ایجاد شوند. مراکز این لکه‌ها ممکن است بریزند و به لکه‌های برگ ظاهری سوراخ‌مانند بدهند.
لکه‌های منفرد می‌توانند به نواحی مرده‌ی بزرگی متصل شوند و برگ‌ها ممکن است بریزند. در برخی موارد، مانند گوجه‌فرنگی یا سیب‌زمینی، ممکن است به میوه‌ها حمله کند و لکه‌های سیاه گرد یا بیضی‌شکل ایجاد کند و محصولات را خراب کند.
در نهال‌های جوان، قارچ‌ گلخانه آلترناریا ممکن است روی ساقه‌ها تأثیر بگذارد و لکه‌هایی به رنگ قهوه‌ای مایل به خاکستری ایجاد کند که باعث پوسیدگی می‌شود و اغلب گیاه را از بین می‌برد.

دلیل به‌ وجود آمدن بیماری‌های قارچی گلخانه چیست؟

در واقع، همان شرایطی که باعث رشد سریع گیاه می‌شود (گرما و رطوبت)، محیطی ایده‌آل برای تکثیر اسپورهای قارچی نیز فراهم می‌کند.

1. رطوبت بالا و اشباع هوا: مهم‌ترین عامل رشد بیماری‌های قارچی گلخانه، رطوبت نسبی بالای ۸۰ درصد است. وقتی هوا از رطوبت اشباع شود و روی برگ‌ها شبنم (میعان) تشکیل شود، اسپورهای قارچ فعال شده و به بافت گیاه نفوذ می‌کنند.
2. تهویه نامناسب گلخانه: اگر جریان هوا در گلخانه برقرار نباشد، لایه‌ای از هوای مرطوب و راکد اطراف برگ‌ها ایجاد می‌شود. استفاده از سیستم تهویه نامناسب و غیر استاندارد باعث می‌شود، دی‌اکسید کربن به گیاه نرسد و رطوبت در نقاط کور گلخانه تجمع یافته و شرایط برای ایجاد بیماری قارچی گیاهان فراهم شود.
3. نوسانات دمایی: تغییر ناگهانی دما گلخانه (به‌ویژه افت دما در شب) باعث می‌شود دمای سطح برگ به نقطه شبنم برسد. نشستن قطرات آب روی گیاه، حکم دعوت‌نامه را برای قارچ‌هایی مثل «بوتریتیس» یا «سفیدک سطحی» دارد.
4. آبیاری نادرست: خیس شدن مداوم برگ‌ها خطر ابتلا را به شدت بالا می‌برد، زهکشی ضعیف باقی ماندن آب پای ریشه باعث پوسیدگی ریشه و حمله قارچ‌های خاک‌زی مانند «پیتیوم» و «فیتوفتورا» می‌شود.
5. تراکم بیش از حد گیاهان: وقتی گیاهان خیلی نزدیک به هم کاشته شوند، شاخ و برگ آن‌ها مانع از عبور نور و جریان هوا می‌شود. این فضای تاریک و مرطوب بین بوته‌ها، کانون اصلی شروع آلودگی قارچی است.

راهکارهای جلوگیری از بیماری‌های قارچی گلخانه

در اینجا چند راهکار برای تطبیق تلاش‌هایتان در گلخانه جهت کاهش بدترین چهار مشکل قارچی، یعنی کپک خاکستری و فوزاریوم، ارائه شده است.

تأثیر نور خورشید در پیشگیری از قارچ‌های گلخانه‌ای

به یاد داشته باشید که به محض کاهش دما در اواخر تابستان، پارچه سایه‌بانتان را جمع کنید. آفتاب به خشک شدن گیاهان و گرم نگه داشتن دما در محیط جلوگیری می‌کند از بیماری‌های قارچی گلخانه شرایط گرم و خشک برای رشد کپک خاکستری نامطلوب است.

نقش تهویه مناسب در کاهش بیماری‌های قارچی گلخانه

مطمئن شوید که گلخانه شما به خوبی تهویه می‌شود تا جریان هوای به خوبی برقرار شود. این کار می‌تواند به کاهش سطح رطوبت و جلوگیری از رشد قارچ کمک کند.
استفاده از فن‌های سیرکوله برای یکنواخت سازی دما و رطوبت گلخانه و همچنین بکارگیری فنهای گلخانه‌‌ای مدرن برای تهویه مطمئن گلخانه برای جلوگیری از نشستن هاگ‌های کپک روی برگ‌های مرطوب پیشنهاد می‌‌شود.

کنترل دما و رطوبت برای جلوگیری از بیماری قارچی گیاهان

مرتباً سطح دما و رطوبت گلخانه خود را کنترل کنید تا مطمئن شوید که در محدوده‌ی مناسب برای گیاهان شما هستند. از ریختن آب روی زمین در زمستان خودداری کنید.
نوسانات شدید دما و رطوبت در گلخانه‌های اواخر پاییز و زمستان رایج‌تر است و بهترین راه برای تغییر این وضعیت، استفاده از سیستم گرمایش و سیستم تهویه گلخانه به صورت ترکیبی است.

آبیاری صحیح گیاهان گلخانه برای کنترل بیماری قارچی

آبیاری بیش از حد می‌تواند به رشد بیماری‌های قارچی گلخانه و یک مشکل ثانویه، یعنی پشه‌های قارچی، کمک کند؛ بنابراین مطمئن شوید که در زمستان تا حد امکان گیاهان خود را آبیاری نمی‌کنید. از سیستم آبیاری استفاده کنید که بتواند آب را مستقیماً به ریشه‌ گیاهان برساند تا از ریختن آب روی برگ‌ها جلوگیری شود.

نگهداری درست از گلخانه برای پیشگری از آفات قارچی

طبق گفته‌ی Greenhouse Canada یک مجله تجاری پرورش‌دهندگان: «تمام بافت‌های آلوده به هاگ، منبعی از ابرهای هاگ نامرئی هستند که به طور مؤثر در سراسر گلخانه توسط هرگونه حرکت هوا، به ویژه در حین فعالیت‌های کارگران، پخش می‌شوند.
پاکسازی کامل گلخانه در پایان چرخه محصول نیز ضروری است، زیرا ساختارهای بقایی به نام اسکلروتیا تولید می‌کند که می‌توانند تا حدود ۲۰ سال در مواد گیاهی خشک زنده بمانند.

نتیجه‌گیری؛ جلوگیری از بیماری‌های قارچی گلخانه

مدیریت بیماری‌های قارچی گلخانه تنها یک مبارزه با آفات نیست، بلکه هنری است در ایجاد تعادل میان شرایط محیطی و سلامت گیاه. همان‌طور که در این مقاله بررسی شد، قارچ‌هایی مانند بوتریتیس، سفیدک‌ها و فوزاریوم ساکنان فرصت‌طلب محیط کشت هستند که منتظر کوچک‌ترین غفلت در کنترل دما و رطوبت می‌مانند.
راهکارهایی برای جلوگیری از قارچ‌های گلخانه‌ای به شما ارائه دادیم تا گلخانه‌ سالم‌تر و پربارتری داشته باشید.
در نهایت، گلخانه‌دار موفق کسی است که به جای واکنش نشان دادن به علائم ظاهری بیماری، با پایش مداوم و رعایت اصول بهداشتی، محیطی را فراهم کند که در آن قارچ‌ها شانسی برای بقا و تکثیر نداشته باشند.