ریسک‌های پنهان در مرغداری و بررسی دلایل ورشکستگی مرغداران

رورش طیور در ایران صنعتی جذاب اما بسیار پرریسک است. برخلاف ظاهر ساده‌ی این چرخه، خرید جوجه، تامین دان و فروش نهایی در کف سالن‌ها رقم می‌خورد.
بسیاری از پرورش‌دهندگان، به‌ویژه تازه‌کارها، تمام تمرکز خود را بر نوسانات قیمت بازار معطوف می‌کنند و از نقص‌های فنی و مدیریتی داخل سالن غافل می‌مانند. در این مقاله،چالش‌های فنی و مدیریتی سالن مرغداری را بررسی می‌کنیم.

سود و زیان پرورش مرغ گوشتی؛ بهترین زمان کشتار مرغ

یکی از چالش‌های بزرگ که ریشه فرهنگی و بازاری دارد، اصرار بر تولید مرغ درشت و سنگین‌وزن است. بسیاری تصور می‌کنند اگر طیور را تا ۵۰ روزگی نگه دارند تا وزن بگیرد، سود بیشتری خواهند کرد. اما این تصمیم اشتباه، محاسبات سود و زیان پرورش مرغ گوشتی را کاملاً به هم می‌ریزد.
در علم فیزیولوژی طیور، مفهومی به نام ضریب تبدیل (FCR) حاکم است. مرغ گوشتی تا سن ۴۰ الی ۴۲ روزگی رشد عضلانی سریع و بهینه‌ای دارد. یعنی در ازای دانی که می‌خورد، گوشت تولید می‌کند. اما پس از عبور از این سن، نمودار رشد تغییر می‌کند. پرنده بیشتر دان مصرفی را صرف نگهداری اندام‌های حیاتی، تولید چربی شکمی و پرسازی می‌کند.
علاوه بر افت ضریب تبدیل، نگهداری طولانی‌مدت ریسک تلفات سنگین را افزایش می‌دهد. مرغ سنگین‌وزن سیستم قلبی و تنفسی تحت فشاری دارد و کوچکترین استرس دمایی می‌تواند باعث سکته شود. بنابراین تعیین بهترین زمان کشتار مرغ (معمولاً بین ۴۲ تا ۴۵ روز) هنر یک مدیر موفق است.

اشتباهات رایج در مرغداری؛ عدم جبران خسارت

یکی دیگر از اشتباهات رایج در مرغداری، اعتماد بیش از حد به ساختار بیمه‌های معمولی است. خیلی از مدیران با این تفکر که بیمه هستند پس جای نگرانی نیست، ریسک‌های بیولوژیک را نادیده می‌گیرند. اما واقعیت زمانی آشکار می‌شود که بیماری فراگیر (مثل آنفولانزا) وارد فارم می‌شود.
بیمه‌نامه‌ها اغلب خسارت را بر اساس نرخ مصوب دولتی محاسبه می‌کنند، نه هزینه‌های واقعی که شما در بازار آزاد متحمل شده‌اید، بسیاری از قراردادها دارای بندهای استثنا هستند و درصدی از تلفات را به عنوان تلفات طبیعی کسر می‌کنند. عدم مطالعه دقیق این قراردادها و نداشتن پس‌انداز اضطراری، می‌تواند یک شبه تمام اندوخته مالی مرغدار را نابود کند.

🟡مشاهده تجهیزات و وسایل مرغداری

بیماری‌های ناشی از تهویه نامناسب و خطرات هوادهی غیر‌اصولی

شاید بتوان گفت مهم‌ترین عامل فنی که مستقیماً بر سلامت طیور اثر می‌گذارد، سیستم تهویه است. اما منظور از تهویه، صرفاً روشن کردن چند هواکش مرغداری نیست. بیماری‌های ناشی از تهویه نامناسب معمولاً با علائم تنفسی شروع می‌شوند و با عفونت‌های ثانویه باکتریایی (مثل کلی‌باچیلوز) طیور را درگیر می‌کنند.
ریسک اصلی در فشار منفی و ورودی‌های هوا نهفته است. اگر سالن شما به خوبی ایزوله نباشد، هوای سرد زمستان به جای عبور از مسیر استاندارد و ترکیب شدن با هوای گرم زیر سقف، از درزها وارد شده و مستقیماً روی سر جوجه سقوط می‌کند.
این پدیده باعث خیس شدن بستر و سرماخوردگی موضعی می‌شود. از طرف دیگر، اگر تهویه حداقل در زمستان به درستی انجام نشود، گازهای سمی مثل آمونیاک در سالن انباشته می‌شوند. گاز آمونیاک سد دفاعی بدن در برابر ویروس‌ها را از بین می‌برد.

مدیریت بستر در پیشگیری از بیماری و علت تلفات بالا در مرغداری

پرورش روی بستر، علی‌رغم هزینه اولیه پایین، در صورت مدیریت نادرست به یکی از اصلی‌ترین علایق تلفات بالا در مرغداری تبدیل می‌شود. بستر سالن مانند یک اسفنج عمل کرده و تعادل رطوبتی آن نقشی حیاتی در سلامت پرنده دارد. بستر بیش از حد خشک باعث ایجاد گرد و غبار و جراحات تنفسی می‌شود، در حالی که رطوبت بالای ۴۰ درصد، محیط را به کانون تولید گاز آمونیاک و تکثیر انگل کوکسیدیوز تبدیل می‌کند.
این انگل با تخریب بافت روده، باعث دفع دان هضم‌نشده و افت شدید ضریب تبدیل می‌شود. همچنین، رطوبت بالای بستر عامل اصلی بروز ایجاد ضایعات پوستی در ناحیه سینه است.
این عوارض نه تنها رفاه طیور را سلب می‌کنند، بلکه در کشتارگاه باعث افت درجه کیفی لاشه و ضرر مالی مستقیم می‌شوند. مدیریت دقیق ارتفاع و جلوگیری از نشت آبخوری‌ها، موثرترین راهکار برای کنترل این ریسک فنی است.

مدیریت هزینه خوراک طیور

هزینه خوراک حدود ۷۰ درصد از کل هزینه‌های جاری یک دوره پرورش را شامل می‌شود. بنابراین هرگونه هدررفت یا کاهش کیفیت دان، مستقیماً حاشیه سود شما را هدف می‌گیرد.
بسیاری از مرغداران دان را خریداری کرده و در انبار دپو می‌کنند، اما به شرایط دمایی و رطوبتی توجهی ندارند. گرما و رطوبت باعث رشد کپک‌ها و تولید سمومی به نام مایکوتوکسین می‌شود. این سموم کبد پرنده را تخریب کرده و سیستم ایمنی را ضعیف می‌کنند.

برای حفظ سرمایه‌ای که بابت دان پرداخت کرده‌اید، رعایت نکات زیر در انبارداری الزامی است:

• گردش هوا و چیدمان صحیح: کیسه‌های دان هرگز نباید به دیوار یا کف انبار بچسبند. استفاده از پالت‌های استاندارد و فاصله دادن از دیوارها برای جریان هوا ضروری است.
• سیستم FIFO (اولین ورودی، اولین خروجی): همیشه باید دانی که زودتر وارد انبار شده، زودتر مصرف شود. ماندگاری طولانی‌مدت دان باعث اکسید شدن ویتامین‌ها می‌شود.
• مبارزه با جوندگان: انبار دان جذاب‌ترین مکان برای موش‌هاست. موش‌ها علاوه بر مصرف دان، ادرار و فضولات خود را روی دان می‌ریزند که منبع انتقال بیماری سالمونلا است.

ریسک تأمین نهاده طیور

از آنجایی که بخش بزرگی از ذرت و سویا وارداتی است، نوسانات ارزی و اختلال در زنجیره تأمین از مهم‌ترین دلایل ورشکستگی مرغداری محسوب می‌شوند. ناتوانی در تأمین به موقع جیره، تولیدکننده را مجبور به خرید از بازار آزاد با قیمت‌های نجومی کرده و تراز سود و زیان پرورش مرغ گوشتی را کاملاً منفی می‌کند.
علاوه بر ضرر مالی، هرگونه تغییر اجباری در فرمول جیره یا برند نهاده به دلیل کمبود بار، منجر به شوک گوارشی و افت شدید وزن‌گیری طیور می‌شود.
برای خنثی کردن این دسته از ریسک‌های پنهان در مرغداری، مدیریت هزینه خوراک طیور باید با پیش‌بینی ذخیره استراتژیک همراه باشد. داشتن جیره ذخیره برای حداقل دو هفته، حاشیه امنی است که اجازه نمی‌دهد تداوم تولید و سلامت گوارشی طیورقربانی نوسانات لحظه‌ای بازار شود.

امنیت زیستی و نقش قرنطینه در پیشگیری از بیماری‌های طیور

امنیت زیستی در واقع یک زنجیره هوشمند از رفتارهای مدیریتی برای بستن راه‌های نفوذ ویروس است. بسیاری از ریسک‌های پنهان در مرغداری از طریق خطای انسانی، جابجایی تجهیزات آلوده و عدم رعایت دقیق پروتکل‌های قرنطینه به داخل سالن منتقل می‌شوند.
تردد بی‌رویه پرسنل یا استفاده از لباس و کفش مشترک بین سالن‌ها، از اصلی‌ترین دلایل شیوع بیماری‌های واگیردار است. ضعف در همین پروتکل‌های ساده قرنطینه، مستقیماً منجر به افت عملکرد فنی گله و ضررهای اقتصادی سنگین برای مرغدار می‌شود و خطر ورشکستگی را به شدت بالا می‌برد.

برای تبدیل واحد پرورشی ایمن در برابر آلودگی‌ها، رعایت این موارد در مدیریت مرغداری الزامی است:

• بهداشت سیستم آبرسانی: لوله‌های آبخوری کانون اصلی تشکیل بیوفیلم (لایه میکروبی) هستند. شستشو و رسوب‌زدایی خطوط در پایان هر دوره و کلرزنی مداوم در طول پرورش، برای سلامت طیور حیاتی است.
• حذف بهداشتی تلفات: لاشه پرنده بیمار مانند یک بمب بیولوژیک عمل می‌کند. رها کردن لاشه در محوطه باعث بازگشت آلودگی توسط پرندگان وحشی و حشرات می‌شود؛ لذا استفاده از کوره لاشه‌سوز یا چاه سپتیک استاندارد ضروری است.
• کنترل سخت‌گیرانه تردد: هر بازدیدکننده متفرقه یک ناقل احتمالی برای انتقال ویروس است. محدود کردن ورود افراد و خودروهای غریبه به محوطه پاک، باید خط قرمز امنیت زیستی شما باشد.

نقص فنی تجهیزات و ریسک قطع انرژی در سالن‌های پرورش

در فصول سرد، پایداری دما در سالن‌های مکانیزه حیاتی است و کوچک‌ترین نقص در عملکرد تجهیزات مرغداری می‌تواند منجر به خسارات جبران‌ناپذیری شود.
استفاده از سیستم‌های گرمایشی غیراستاندارد که احتراق ناقص دارند، باعث انباشت گاز مونوکسید کربن در سطح جوجه می‌شود؛ این مسئله یکی از اصلی‌ترین دلایل بروز آسیت (آب آوردن شکم) و علت تلفات بالا در مرغداری در سنین حساس رشد است.
علاوه بر بحث گرمایش، وابستگی شدید تهویه سالن‌های مدرن به جریان برق، ریسک قطع انرژی را دوچندان کرده است. در شرایط تراکم بالا، توقف تهویه حتی برای ۳۰ دقیقه، با تجمع سریع گازهای سمی و افزایش ناگهانی دما، کل طیور را با خطر خفگی مواجه می‌کند.
برای مقابله با این بحران، داشتن ژنراتور اضطراری مجهز به تابلو چنج‌اور اتوماتیک و مشعل‌های دوگانه‌سوز یک ضرورت استراتژیک است. تست هفتگی موتور برق و اطمینان از سلامت باتری‌ها، از اصول اولیه مدیریت فنی برای پیشگیری از سقوط ناگهانی سرمایه است.

ضرورت ثبت آمار و تحلیل داده‌ها در مدیریت مرغداری

در مدیریت مرغداری نوین، تکیه بر حدس و گمان جای خود را به تحلیل اعداد و ارقام داده است. نبود آمار دقیق روزانه باعث می‌شود تولیدکننده زمانی متوجه بحران شود که کار از کار گذشته باشد.
برای کنترل ریسک‌های پنهان در مرغداری، پایش لحظه‌ای ورودی‌ها و خروجی‌های سالن تنها راه تشخیص زودهنگام مشکلات است. بررسی سه شاخص زیر، دید تخصصی‌تری از وضعیت طیور به شما می‌دهد:

• نوسان در مصرف آب: تغییر ناگهانی در میزان آب مصرفی، معمولاً ۴۸ ساعت قبل از بروز علائم ظاهری، اولین هشدار برای شروع بیماری در طیور است.
• تغییرات دمایی شبانه: ثبت دمای حداقل و حداکثر مشخص می‌کند که آیا تجهیزات گرمایشی و تهویه در زمان استراحت پرسنل، عملکرد پایداری داشته‌اند یا خیر.
• بررسی کانون تلفات: تمرکز تلفات در نقاط خاصی از سالن (مثلاً نزدیکی ورودی‌های هوا)، نشان‌دهنده نقص فنی در توزیع هوا و وجود کوران سرد است که خود اصلی‌ترین علت تلفات بالا در مرغداری محسوب می‌شود.

جمع‌بندی: راهکارهای عملی برای کاهش ریسک‌های پنهان در مرغداری

مرغداری امروز دیگر یک شغل سنتی نیست که با تکیه بر شانس و بازار پیش برود؛ بلکه یک مدیریت ریسک تمام‌عیار است. همان‌طور که در این مقاله بررسی کردیم، تفاوت بین سود و ورشکستگی اغلب در جزئیاتی مثل یک درز کوچک در سالن، چند روز تاخیر در کشتار یا عدم شستشوی خطوط آب نهفته است.